Ivan Lovrenović

Jedan od najprominentnijih elemenata kulturne baštine Sarajeva i Bosne i Hercegovine iz doba austrougarske okupacije i aneksije su građevine u pseudomaurskom stilu. Sarajevska Vijećnica, Šerijatsko-sudačka škola (današnji Fakultet islamskih nauka), vijećnica u Brčkom, medrese u Travniku i Mostaru, Šarena džamija u Tuzli, nekadašnja raskošna željeznička stanica u Bosanskom Brodu – ove i mnoge druge građevine prepoznatljive arhitekture i ornamentike krase i danas bosanskohercegovačke gradove i neke su od najpoznatijih turističkih atrakcija naših gradova.

O ovome arhitektonskom stilu s kraja 19. i početka 20. stoljeća u Bosni i Hercegovini pisalo se mnogo. Jedno od centralnih pitanja bila je motivacija tadašnje austrougarske okupacione vlasti da gradi objekte koji su svojim izgledom podsjećali na islamsku (maursku) Španiju i mamelučki Kairo. „Svojstveni je kuriozitet da se najveća koncentracija modernih građevina van Egipta inspiriranih islamskom arhitekturom Kaira nalazi upravo u Bosni i Hercegovini“, piše bečki historičar umjetnosti Maximilan Hartmuth u svome aktuelnom djelu The Kaiser’s Mosques, Islamic Architecture and Orientalizing Style in Habsburg Bosnia, 1878–1918 u kome pokušava islamskoj arhitekturi u Bosni i Hercegovini i neoorijentalnom stilu dati nova tumačenja i smjestiti ih u kontekst tadašnjih evropskih arhitektonskih trendova i fascinacija orijentalnom i islamskom arhitekturom u cjelini.

Pseudomaurski, ili preciznije rečeno neoorijentalni, stil u arhitekturi bio je nesumnjivo zaštitni znak austrougarskog vremena u Bosni i Hercegovini. Mnogi arhitekti i historičari umjetnosti pojavu ovoga stila tumačili su svojevrsnim kolonijalnim dodvoravanjem Beča bosanskim muslimanima u želji da ih se odvoji od osmanskoga utjecaja i tradicije i pridobije njihova lojalnost Austro-Ugarskoj Monarhiji. Ovu tezu Hartmuth u svome istraživanju posmatra diferenciranije i smješta je u kontekst očuvanja i daljnjeg razvoja islamske arhitekture pod novim političkim okolnostima. Gradnjom objekata u neoorijentalnom stilu koji su, između ostaloga, služili tadašnjoj islamskoj i muslimanskoj zajednici austrougarska uprava ne prekida, već nastavlja tradiciju islamskog graditeljstva Bosne i Hercegovine. Građevine neoorijentalnog stila, koje su projektovali austrougarski arhitekti poput Alexandera Witteka, Karela Paříka ili Ćirila Ivekovića, bile su, međutim, i odraz širih arhitektonskih trendova kraja 19. stoljeća u kojima se ogleda i svojevrsna fascinacija arhitekturom islamskog svijeta.

Ovu činjenicu Hartmuth obrazlaže detaljnim osvrtom na arhitekturu bečkog Muzeja vojne historije (nastalog u 60-im godinama 19. stoljeća) koji nas također podsjeća na islamsku arhitekturu Kaira. Ovu velebnu zgradu u 3. gradskom becirku projektovao je poznati bečki arhitekt Theophil Hansen, a njegov učenik bio je baš Karel Pařík. I ostali arhitekti koji su za vrijeme Austro-Ugarske djelovali u Sarajevu i gradili u neoorijentalnom stilu bili su učenici bečkih arhitekata ili su svoju inspiraciju nalazili u arhitekturi velikih gradova Monarhije.

U Bosni i Hercegovini je, pak, ova fascinacija arhitekturalnim elementima Kaira i islamske Španije našla plodan politički i društveni kontekst u kome je na jednu stranu bila izraz priznavanja i očuvanja lokalne islamske tradicije i graditeljstva, a na drugu novim arhitektonskim stilom signalizirala integraciju te tradicije u društveno-političke strukture Monarhije.

Zanimljivo je da je fascinacija orijentalnom arhitekturom u to vrijeme vidljiva i u nekim drugim gradovima Evrope. Ko se nekada našao u njemačkom Dresdenu, dragulju barokne arhitekture, nije mu promakla nekadašnja fabrika duhana Yenidze iz 1909. godine, također izgrađena u neoorijentalnom stilu, a podsjeća neodoljivo na neku iransku džamiju. I u samom Beču mala Zacherlfabrik u 19. becirku – također nekadašnja fabrika napravljena krajem 19. stoljeća – mogla bi biti smještena negdje u Samarkandu ili Isfahanu.

U Bosni i Hercegovini pseudomaurska arhitektura nije dakle nužno značila raskid s osmanskom graditeljskom tradicijom, već je prema Hartmuthu bila prije izraz inovacije i arhitektonske kreativnosti inspirirana međunarodnim trendovima toga vremena. Ovome u prilog dolazi i činjenica da osmansko arhitektonsko naslijeđe nije sistematski mijenjano ili zatirano u doba austrougarske okupacije, dok će bosanski slog početkom 20. stoljeća, čiji su nosioci opet bili arhitekti školovani po velikim gradovima Monarhije poput Josipa Pospišila ili Rudolfa Tönniesa, čak značiti i snažnije povezivanje s osmanskom graditeljskom tradicijom.

Stoga je s današnje tačke gledišta teško nedvosmisleno potvrditi ranije teze po kojemu je pseudomaurski stil u bh. arhitekturi austrougarskog vremena bio politički dirigovani projekat raskida s tekovinama Osmanskoga Carstva. Pridobijanje političke lojalnosti bosanskih muslimana u Austro-Ugarskoj bio je, naprotiv, proces koji je trajao gotovo cijelo okupaciono vrijeme i bio je višeslojan: s jedne strane valjalo je od muslimana napraviti lojalne građane dominantno kršćanske monarhije tako što će im se dozvoliti očuvanje kontinuiteta i čuvanja tradicije u životu, kulturi i vjeri koja će biti i po mjeri bečkog dvora, a istovremeno jačati povjerenje muslimana u austrougarski politički sistem. Čini se da su se i arhitektura i graditeljstvo uklopili u taj koncept jer su upravo i lokalni muslimanski prvaci poput sarajevskog gradonačelnika Mustaj-bega Fadilpašića učestvovali u kreiranju građevinskih rješenja toga vremena.

Ovih dana u Sarajevu traje, po ko zna koji put, rasprava da li Nacionalnu i univerzitetsku biblioteku treba vratiti u neoorijentalno zdanje Vijećnice. Ma koliko ova inicijativa imala emotivno i simboličko značenje, sarajevska Vijećnica niti je građena, a niti obnovljena da bude biblioteka. Rješavanje statusa Nacionalne i univerzitetske biblioteke neće se riješiti pukim prebacivanjem knjiga u austrougarsko zdanje na Miljacki, već rješavanjem pravnog statusa ove državne institucije i osiguravanjem vrhunskih uvjeta za čuvanje i katalogiziranje njenog knjižnog fonda. Istovremeno, velebna zgrada sarajevske Vijećnice iza sebe ima toliko potresnu i planetarno važnu historiju da bi se danas upotrebljavala kao lokacija za događaje koji su daleko ispod važnosti toga objekta. Kada bi moglo i znalo, Gradsko vijeće Sarajeva moralo bi se pozabaviti konkretnom namjenom ovog objekta koja će na najbolji mogući način odražavati njegovu ogromnu kulturnohistorijsku vrijednost.

I kako je današnje korištenje Vijećnice trivijalizovano, tako i moderno austrijsko društvo trivijalizuje svoj odnos prema islamu i muslimanima u njemu. Dok je car Franjo Josip 1912. priznao islam kao ravnopravnu religiju, danas i samo spominjanje islama i muslimana izaziva odbojnost sve jače desnice u Austriji. Za vladajuću konzervativnu ÖVP suživot s rastućom muslimanskom zajednicom u zemlji je problematičan, krajnja desničarska FPÖ je otvoreno islamofobna, a socijaldemokratski SPÖ luta između tolerancije prema multireligijskom društvu i pritiska i zahtjeva desnice da se muslimanski vjerski i društveni život stavi pod jaču kontrolu države. Propaganda o muslimanima koji su došli da „pokore Evropu“ preplavila je socijalne medije, a gotovo jedva više politički prisutna ljevica po automatizmu se optužuje za koaliranje s islamistima.

Stoga danas gotovo apsurdno zvuči da se kasnoapsolutički, katolički car Franjo prije više od stotinu godina ne samo nije plašio muslimana, već je imao mnogo jasnije vizije i strategije njihove integracije u tadašnje društvo od današnjih austrijskih političara. Potonji ni sami ne znaju kako bi definirali odnos prema šarolikoj muslimanskoj zajednici u zemlji pa ih jedni – iz čistog rasizma i ksenofobije – demonizuju kako bi pridobili što veću naklonost tradicionalnih birača, a drugi pokazuju potpuno nesnalaženje prema izazovima i problemima multikulturnog društva.

www.nomad.ba